Biblia pauperum – poczet świętych

CAM00776Trzeci cykl polichromii w kościele to poczet świętych, błogosławionych i sług bożych. Część z nich znana jest w całym Kościele katolickim, np. św. Jan Nepomucen czy św. Anna, część zaś bardziej znana w Królestwie Węgierskim, a to królowie, książęta, biskupi, męczennicy, zakonnicy szerzący chrześcijaństwo w pierwszych wiekach Królestwa oraz pobożne kobiety pochodzące lub związane małżeństwem z Arpadami. Hagiografia węgierska miała pokazać wielkość i świętość tego królewskiego rodu.

Tak jak opisane wcześniej części polichromii, tj. Żywot św. Jana oraz Dekalog, nie wiemy kto ani kiedy dokładnie je namalował. Jak pisze Hanna Pieńkowska w książce Drogami skalnej ziemi:

Możliwe, iż powstały one nieco później lub też są raczej kontynuacją malowideł reprezentacyjnych,(tj. cykl o św. Janie – przyp. red.) jako związane wyraźnie z węgierską hagiografią. Data na tęczy (1711 – przyp. red.) może wiązać się z odmalowaniem kościoła i uzupełnieniem stall w prezbiterium malowidłami na zapleckach. Widnieją tam konwencjonalne i powtarzające się półpostacie świętych biskupów, dużo słabsze w  rysunku, wyrazie i kolorze od malowideł ściennych.

Legenda przekazywana w Orawce głosi, że jest to dzieło dwóch zakonników, którzy podczas srogiej śnieżnej zimy utknęli w tej miejscowości. Nie wydaje się to logiczne, gdyż w zimie nie malowanoby ścian nieogrzewanego kościoła. Pewne natomiast jest, co było wzorem. Tadeusz Skorupa w książce Kościoły polskiej Orawy  podaje: Jak ustaliła H.Pieńkowska pierwowzorami portretów były niewielkie miedzioryty sygnowane częściowo przez Schotta i Hoffmanna, ilustrujące książkę jezuity Gabriela Hevenesiego wydaną w Trnawie w 1692 r. pod przydługim tytułem zaczynającym się od słów; Ungaricae Sanctitatis Indicia… (warto dodać, że dziełko to doczekało się drugiego wydania w 1737 r.) Uzupełnijmy, że było to wydanie rozszerzone o imiona postaci zaliczonych do kanonu świętych po roku 1692.

H.Pieńkowska – Materiały i sprawozdania konserwatorskie w rozdziale Dekoracja wnętrza kościoła w Orawce dokumentem historii Górnej Orawy – tak o tym pisze:

Po nierównym poziomie technicznym i artystycznym portretów widać wyraźnie współpracę kilku malarzy, z których najlepszy pracował w prezbiterium kościoła. Własną inwencję dekoratorów kościoła widać w układzie świętych, odbiegającym od chronologicznego uszeregowania ich wizerunków w książce. W Orawce zastosowano hierarchie władzy, umieszczając królów i książąt najbliżej ołtarza głównego, arcybiskupów i biskupów na zapleckach stall prezbiterialnych, niewiasty na podniebiu zaskrzynień nawy. Wśród reszty świętych wyróżnieni zostali święci eremici benedyktyńscy, słynący ze spisania najstarszych żywotów świętych węgierskich. Zostali oni umieszczeni nad głównym chórem muzycznym po bokach medalionu z przedstawieniem M.Boskiej z Dzieciątkiem wśród adorujących aniołów. W miejscu tym również, lecz nieco poniżej, malarz uwiecznił herby nadane rodzinom sołtysim przez cesarza, umieszczając w nich nazwisko Marcina i Stanisława Moniaków z Zubrzycy Górnej. Jak stąd wynika, byli oni niewątpliwymi fundatorami lub współfundatorami (…) cyklu malarskiego wnętrza kościoła (…).

Tadeusz M. Trajdos w książce Kościół w Orawce omawia każdą postać, przedstawiając zasługi i wizerunek w orawczańskim kościele. Poniżej cytuję fragmenty tej książki.

Poczesne miejsce przy ołtarzu głównym zajmują królowie i książęta węgierscy, każdy z identyfikującym napisem i atrybutem. Na ścianie północnej galerię rozpoczyna przedstawienie króla Stefana(…)który odegrał tak ważną rolę w zjednoczeniu Węgier, uzyskując koronę w 1000 r. od papieża Sylwestra II(…).

Na tejże ścianie północnej na dole prezbiterium, namalowano jego syna, księcia św. Emeryka oraz św. Władysława jako wzór średniowiecznego rycerza, zasłużonego w rozszerzaniu chrześcijaństwa na Węgrzech, fundatora klasztorów i biskupstw. Św. Władysław był synem siostry Kazimierza Odnowiciela, Rychezy, urodził się i wychował na Wawelu, gdzie schronił się wcześniej jego ojciec Bela I Arpadowicz.

Pod drugiej stronie ołtarza głównego na południowej ścianie prezbiterium umieszczono 4 obrazy świętych o tych samych rozmiarach i podobnym traktowaniu warsztatowym.

Od strony ołtarza jako pierwszy przedstawiony jest król św. Salomon, syn Andrzeja I (pokonany przez synów wspomnianego Beli I, w tym św. Władysława) zmarły na wygnaniu jako pobożny pustelnik.

DSC00445_piccKolejny obraz ukazuje wyobrażenie znanego szerzej i w Polsce, królewicza św. Kazimierza Jagiellończyka, któremu magnateria węgierska w XV w. chciała ofiarować tron, jednakże zwyciężyła większość opowiadająca się za królem Maciejem Korwinem.

Trzeci z kolei jest św. Dawid, król Szkocji, syn św. Małgorzaty, prawnuk św. Stefana.

Ostatni przy ołtarzu głównym jest św. Ludwik d Anjou spokrewniony przez swą matkę Marię z św. Elżbietą węgierską. Wychowany przez franciszkanów w Barcelonie, odrzuca koronę na rzecz swego brata Roberta dAnjou, wstępuje do zakonu i obejmuje biskupstwo w Tuluzie. Jego dziadkiem ze strony matki był król Stefan V.

Na ścianie w prezbiterium, ale już  przy tęczy widzimy przedstawienie  świętego Guntera, znanego w swoich czasach pustelnika benedyktyńskiego, doradcy i powinowatego króla św. Stefana (kuzyn żony)  oraz wychowawcy królewicza św. Emeryka.

Na zapleckach stall podziwiamy wizerunki świętych biskupów, działających od X do XIV wieku na terenie Węgier. Na północnej ścianie najbliżej ołtarza św. Wojciech, który wg tradycji ochrzcił św. Stefana, potem św. Sebastian, pierwszy arcybiskup dzisiejszego Esztergom, św. Gerard ( węg.Gelert) z Budy, biskup Csanad i św. Beztert z Pesztu, biskup Nitry – męczennicy za wiarę zginęli z rąk pogan w wrześniu 1047, św. Bonifacy, biskup m. in. Kalocsy.

Na stalli południowej galerię rozpoczyna św. Pilgrim, biskup Pasawy, pierwszy apostoł Węgier, działający w II poł. X w., następnie  św. Buldus, biskup Eger, ukamieniowany ze św. Gerardem w Budzie. Środkowy obraz przedstawia św. Radzima Gaudentego, brata św. Wojciecha, szerzącego chrześcijaństwo również na terenie Polski, pierwszy arcybiskup Gniezna. Dwie pozostałe postacie to bł. Augustyn, biskup Zagrzebia, potem  Lucerny w XIV w. i bł. Jan, biskup Bośni, gdzie prowadził w XIII w. swoją misję wśród heretyków.

Napisy nad wszystkimi obrazami są rysowane czernią na białym tle i dzielone malowanymi kroksztynami. W sumie w prezbiterium przedstawiono 18 portretów świętych.

Poczet ich rozwija się dalej w nawie w podobnym jak na ścianach prezbiterium układzie pojedynczych obrazów ujętych w ozdobne, lecz prymitywne obramowania. Napisy identyfikujące poszczególne postacie są tutaj umieszczone ponad ramą, a nie, jak uprzednio, wewnątrz obramienia. Obrazy malowane są w sposób prymitywniejszy, na co wpływa (…) niewątpliwie słabszy poziom malarza – rzemieślnika.

Przedstawiono tu na dole i górze ściany północnej, na górze ściany zachodniej i północnej wyobrażenia kolejnych 15 męczenników, pustelników i zakonników. Ze znanych i czczonych szerzej również  w Polsce należy wymienić św. Andrzeja Świerada i Benedykta z klasztoru w Tropiu,  oraz bł. Sadoka, który zginął z towarzyszami w Sandomierzu z rąk Tatarów.

Poza nimi na ścianie północnej widzimy również wyobrażenie syna św. Małgorzaty Szkockiej – św. Kolomana, pielgrzyma do ziemi świętej.

Bł. Mateusz Escandeli – zasłynął z pobożnego życia, pielgrzymki do Ziemi świętej, gdzie na górze Syjon został pustelnikiem, podjął misje w Azji, gdzie został zabity

Św. Jan Kapistran, bernardyn, kaznodzieja, misjonarz i inkwizytor papieski, zainicjował krucjatę przeciw Turkom, założył pierwszy w Krakowie klasztor bernardynów

Św. Piotr TomaszDwór papieski obdarzył tego świętego wysokimi tytułami i powierzył mu szereg misji, szczególnie w zakresie pojednania kościoła wschodniego z zachodnim.

Św. Bertold uczony franciszkanin , znakomity kaznodzieja rodem  z Ratyzbony w Bawarii, nawracał na Węgrzech osiedlonych tu Kumanów (Połowców)

Św. Jan – dominikanin, biskup Dubrownika, nuncjusz papieski na dworze króla Zygmunta w Budzie

Bł. Antoni Węgierski – otoczony czcią tercjarz słynący z poświęcenia dla chorych w szpitalu św. Ducha w Foligno, Włochy

Bł. Jakub – bernardyn, towarzysz św. Jana Kapistrana, założyciel klasztorów swego zgromadzenia na Węgrzech

Bł. Maurycy Csaky – zakonnik,  a oto jego krótki biogram; ożenił się z córką Aba Amade i po 3 latach  życia małżeńskiego ustalili z żoną, że ona pójdzie do klasztoru, on do zakonu. Jego teść na to się nie zgodził i na 1,5 roku go uwięził, ale nie dał się go przekonać do zmiany postanowienia, wypuścili go zatem i został zakonnikiem. Przez 30 lat nie jadł mięsa. Znany był z miłości do Matki Bożej i cudów z nią związanych.

Bł. Maurus – benedyktyn w opactwie Pannonhalma, autor życiorysów św. Świerada i św. Benedykta

Św. Benedykt – towarzysz św. Świerada, benedyktyn eremita

Bł. Euzebiusz – założył erem w Pilis, w 1250 został pierwszym  prowincjałem zakonu paulinów na Węgrzech

Św. Paweł Węgierski – benedyktyn, arcybiskup Kalocsy, sprowadzony przez św. Wojciecha

Św. Astryk – benedyktyn. Za jego plecami jest krzyż, a ręce złożone do modlitwy, co daje jakby podwójny krzyż. Pochodził z Włoch, przybył do Czech razem ze świętym Wojciechem, potem pojechał na Węgry. Był opatem pierwszego zakonu benedyktynów, został wysłany do papieża po koronę dla św. Stefana.

Na zaskrzynieniach stropu przedstawiono wizerunki 16 świętych kobiet. Na zaskrzynieniu północnym przy ścianie tęczowej jako pierwsza namalowana została

bł.Gizela, żona króla św. Stefana, matka św. Emeryka

św. Elżbieta węgierska,  Turyńska, znana z pobożności i hojności, często przedstawiana na ołtarzach w Królestwie Węgierskim, obok niej – jej córka bł. Gertruda, ksieni z Altenbergu

Bł. Elżbieta, córka ostatniego Arpada, Andrzeja III, dominikanka

Bł. Helena, mistrzyni bł. Małgorzaty, córki Beli IV

Św. Małgorzata Szkocka, wnuczka króla św. Stefana

Bł. Elżbieta, dominikanka, córka Stefana V

Św. Urszula – zabita z towarzyszkami ok.450 roku przez Attylę, protoplastę Arpadów, którego zaloty odrzuciła w Kolonii.

Przedłużeniem cyklu przedstawień świętych niewiast są obrazy na podniebiu zaskrzynienia południowego. Poczynając od tęczy przedstawiają one kolejno – szeroko w Polsce znana św. Salomea, córka Leszka Białego, żona Kolomana węgierskiego, zmarła jako klaryska na Grodzisku k/Skały

Bł. Beatrix, druga żona Andrzeja II

Św. Jadwiga Trzebnicka, Śląska, siostra pierwszej żony Andrzeja II, Gertrudy z Meranu, ciotka św. Elżbiety Węgierskiej, fundatorka klasztoru w Trzebnicy

Bł. Gertruda, córka św. Jadwigi

Bł. Elżbieta, zwana Izabellą Portugalską, córka siostry św. Elżbiety, znana z fundacji klasztoru w Abmoster, przytułku dla niemowląt w Santarem, szpitala w Coimbrze i innych, ostatnie lata życia była klaryska tercjarką

Bł. Agnieszka, klaryska, mistyczka, założycielka klasztoru  w Pradze, wnuczka Beli III

Bł. Małgorzata, córka króla Beli IV, siostra św. Kingi i bł. Jolanty, założycielka klasztoru na wyspie w Budzie

Św.(tu błogosławiona) Kinga, córka króla Beli IV, żona Bolesława Wstydliwego, słynąca z hojności, późniejsza klaryska w Starym Sączu, gdzie zmarła.

Należy dodać, że Ungaricae Sanctitas Indicia obejmuje 55 postaci, w Orawce jest 49. Dwukrotnie namalowano bł.Mateusza Escandeli, co tłumaczy się  próbą rekonstrukcji zniszczonego obrazu pierwotnego na ścianie północnej na górze i brakiem tegoż pierwowzoru. Miał tam być namalowany bardzo podobny obraz, przedstawiający innego świętego. Poczet świętych nie obejmował św. Urszuli, a nadto brakuje trzech wizerunków, a to: bł. Buzad Banfi, św. Franciszek Borgia i sł. boży Jerzy Csepelenyi.

Jeżeli chodzi o wyobrażenia świętych spoza omawianej hagiografii węgierskiej, popularnych w całym Kościele, wspomnieć należy o ogromnym obrazie za ołtarzem głównym, przedstawiającym Marię Magdalenę pokutującą. (…)niegdyś jawnogrzesznica, zadała sobie najsurowszą pokutę. W prowansalskiej grocie wiodła żywot świętej ascetki. Przywołując tę postać, Sczechowicz zwracał się do apostatów Orawy, ludzi słabej i letniej wiary, którzy namówieni lub zastraszeni przez panów dominium porzucili wiarę ojczystą.(…) Ludzie ci widzieli obraz skrajnej pokuty, ale i obraz ratunku duszy. Malowidło zasłonięte jest przez później wstawiony ołtarz główny.

W nawie oparto skośnie obraz sięgający do stropu chóru muzycznego, przedstawiono diakona Św. Wawrzyńca, nawiązującego pewno do dbałości o majątek kościelny i sprawiedliwy podział dóbr.

Przypomnijmy także o św. Dawidzie i św. Cecylii, patronach muzyki kościelnej; namalowano ich na chórze muzycznym od strony tęczy.

Na ścianie południowej w nawie obok tęczy, za ołtarzem prawym bocznym przedstawienie św. Krzysztofa niosącego Dzieciątko, nadnaturalnej, olbrzymiej wielkości (…) ukazuje świętego w tradycyjnym układzie, brodzącego bosymi nogami po wodzie, pochylonego, z twarzą okoloną długimi włosami i brodą, wzniesioną ku Dzieciątku siedzącym na lewym jego ramieniu. (…) Sztywno siedząc na ramieniu swego Nosiciela, rączką prawą błogosławi, w lewej trzyma kulę z krzyżem.

Na tej samej ścianie, przy wejściu bocznym obraz, przedstawiający św. Annę nauczającą Marię. (…) Ukazuje on siedzącą na rzeźbionym krześle zażywną św. Annę w płaszczu i białej chuście na głowie, pochyloną ku małej postaci stojącej Marii. Między nimi leży otwarta książka. W tle, na jasnym prostokącie okna, widnieje biały napis „Sancta Anna” oraz sylweta domu z oknami.

 Poczet malowanych świętych w orawczańskim kościele zakończmy na św. Janie Nepomucenie. Beatyfikowany w 1721, kanonizowany w 1729 – jego przedstawienie więc pewno jest dużo późniejsze od wszystkich omawianych. Wyobrażenie świętego podziwiamy obok drzwi wejściowych głównych w nawie, po prawej stronie. Patron jezuitów, którzy jego kult szerzyli również na Orawie, patron spowiedzi – spowiedników i penitentów, a co równie ważne dla rolników – święty broniący upraw przed powodzią i suszą. Przyjmuje się również, że św. Jan Nepomucen jest patronem Orawy.

Mnogość świętych postaci daje nam możliwość wyboru wzoru do naśladowania, każe się również zastanowić nad wielkością ofiar poniesionych dla Kościoła, jakże często ofiary z własnego życia…

opr. Lucyna Borczuch

Bibliografia

H.Pieńkowska, T.Staich Drogami skalnej ziemi, 1956

Tadeusz M.Trajdos Kościół w Orawce, 1999

Tadeusz Skorupa Kościoły polskiej Orawy, 1997

Hanna Pieńkowska Materiały i sprawozdania konserwatorskie, 1975

Udvarhelyi Nandor Magyar szentek temploma, 2013