Ołtarze, ambona, belka tęczowa

fot. Tomasz Parys

fot. Tomasz Parys

Kościół w Orawce wyposażony jest w trzy ołtarze. Nie znamy daty ani miejsca ich wykonania, ale przypuszcza się, że są dziełem dobrego warsztatu, o czym świadczy precyzja i finezja. Nie wiemy też kiedy do Orawki trafiły, ani kto mógł je fundować. Zostało nam  więc podziwiać…

Poniżej cytuję fragmenty książki Tadeusza Trajdosa Kościół w Orawce, 1999, str. 70-73

Struktura nastaw ołtarzowych ma ewidentne cechy baroku schyłku XVII w., m.in. z typowym usytuowaniem w jednej płaszczyźnie i płaskim belkowaniem retabulów. Znamienna jest szczególnie trójosiowa struktura ołtarza głównego o prostokątnej artykulacji. Mięsiste obfite, poskręcane wici liściaste, szczególnie bujna wić akantu, zdobiące uszaki i obramienia medalionów w zwieńczeniach ołtarzowych, elementy drobnej dekoracji w postaci grubych kiści owoców spływających z kielichów kwiatów, główki puttów wychylone z liściastego tła, festony z draperii, girlandy owocowe zawieszone na skrzydełkach puttów – to wszystko cechy snycerki schyłku XVII w. Nieco późniejszy jest element z lica pilastrów przy bramkach ołtarza głównego – kielichy kwiatów zawieszone na podwiązanej w kokardę wstędze. Polichromia tych drewnianych ołtarzy – złocenia ornamentu i elementów nośnych na czerni tła – jest również typowa dla baroku 2 poł. XVII w. (…) Przypuszczam zatem, że ołtarze te mogły być sprowadzone za ks. Barny (1693-1705) równolegle do inicjatyw malarskich.

Jeżeli przyjmiemy, że dekorację malarską ścian ukończono pod koniec XVII w. to takie przypuszczenie jest prawdopodobne. Za ołtarzami wszędzie są malowidła. Za ołtarzem głównym, na ścianie wschodniej, Maria Magdalena pokutująca oraz diabły, za ołtarzem lewym bocznym spory fragment Kazania do tłumów, a za ołtarzem prawym – św. Krzysztof z Dzieciątkiem.

 Ołtarz główny jest trójosiowy i dwukondygnacyjny, z bramkami. Dolną kondygnację nastawy dzielą kolumny korynckie. Na osi środkowej, w półkoliście zamkniętej wnęce mieści się obraz patrona – św. Jana Chrzciciela, ukazanego w postaci stojącej, w czerwonym płaszczu, „na puszczy”, na tle pejzażowym. Obecnie ten obraz jest zasłoną przeniesionej z kaplicy Piety.

Na osiach bocznych ołtarza, w konchowych niszach dostrzegamy rzeźby patronów Polski  – św. Wojciecha i św. Stanisława. Nad bramkami wnoszą się z kolei posągi patronów monarchii węgierskiej – świętych królów Stefana i Władysława. (…) Nad bocznymi osiami ołtarza, na wygiętych odcinkach gzymsu umieszczono figurki świętych królowych, być może węgierskich.

Licznie odwiedzający kościół Węgrzy również skłaniają się ku tezie, że są to wyobrażenia po prawej stronie św. Elżbiety z Turyngii, (córka króla Andrzeja II z dynastii Arpadów i Gertrudy z Meran, siostry Jadwigi Śląskiej, słynąca z dobroczynności) oraz po lewej stronie św. Małgorzata Szkocka, córka Edwarda Wygnańca księcia angielskiego oraz Agaty, córki króla św. Stefana, słynąca z zaangażowania w przeprowadzaniu reform kościelnych i miłosierdzia. Te dwie święte kobiety pochodziły z rodu Arpadów, co nawiązuje do hagiografii węgierskiej.

Górną kondygnację ołtarza, właściwe zwieńczenie, ujęte przez parę małych kolumn korynckich, zapełnia w ośmiobocznym medalionie obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem i małym św. Janem (…) Po bokach, przy kolumnach, stoją figurki świętych męczenniczek – Barbary i Katarzyny. W kluczu niszy środkowej ołtarza – wyobrażenie głowy Jana Chrzciciela na misie, symbol męczeństwa, w bogatej oprawie wiciowej. Lica bramek zdobią malowane wizerunki Apostołów Piotra i Pawła.

Antepedium z malowaną wicią kwiatową i symbolicznym Pelikanem jest dziełem malarza Jana Bukowskiego (1924), który odnowił tez obraz maryjny w zwieńczeniu. Całą potężną konstrukcję wieńczy mała, barokowa figurka Maryi Królowej Niebios z Dzieciątkiem.

Ołtarz po lewej, pw. Niepokalanego Poczęcia, jednoosiowy, zawiera duży obraz Maryi Niepokalanej, flankowany para kolumn i figurami Apostołów Piotra i Pawła. (…) W predelli ołtarza wypukły, eliptyczny medalion zawiera obraz Zwiastowania. W zwieńczeniu, w otoku z gęstej złoconej wici dostrzegamy pełen uroku medalion z obrazem Świętej Rodziny, flankowany przez dwa anioły. Na samym szczycie ołtarza św. Michał Archanioł depcze szatana. (…) Antepedium kwiatowe było odnawiane w r. 1924.

Ołtarz po prawej ma identyczną strukturę i dekorację. Poświęcony jest Męce Pańskiej. Posiada dobrą kopię obrazu Rubensa „Ukrzyżowanie”. (…)

Obecnie obraz zasłonięty jest nieco figurą Chrystusa Frasobliwego, o którym artykuł również zamieszczono na tej stronie internetowej.

W predelli widzimy medalion ze Złożeniem w Grobie, a w zwieńczeniu obraz matki Boskiej Bolesnej przebitej siedmioma mieczami, utrzymany niemal w monochromatycznej skali żałobnej szarości. Towarzyszą jej figury aniołów z narzędziami męki a wieńczy całość figura Salwatora. Po bokach kolumn przy obrazie Ukrzyżowania stoją posągi Apostołów Jakuba i Filipa. Dekoracja antepedium – identyczna jak w ołtarzu lewym. (Motywy ornamentowe różnią się – przyp.autorki.)

Dodam, że chodzi o Jakuba Młodszego, jednego z Dwunastu Apostołów, najważniejszego z grona krewnych Jezusa, syna Alfeusza, w Orawce po lewej stronie obrazu, po prawej z krzyżem św. Filip, uczeń św. Jana Chrzciciela, wybrany przez Jezusa. Nauczał w Scytii w okolicach Donu i Dniepru, byłby więc apostołem Słowian.

fot. Tomasz Parys

fot. Tomasz Parys

Do tego barokowego zespołu dochodzi ambona ze strzelistym, wolutowym baldachimem oraz wielobocznym koszem, dzielonym złocistymi kolumienkami na węgłach, zdobionymi figurkami Ewangelistów w niszach konchowych.

Piąta postać to Chrystus Wszechwładca, Pan Wszystkiego.

Oprócz ambony i trzech opisanych ołtarzy, do kompletu należy barokowe tabernakulum odnowione w 2011, znajdujące się obecnie w kaplicy Matki Bożej.

Do wyposażenia kościoła należy również Grupa Ukrzyżowania, od lewej strony Matka Boża, klęcząca Maria Magdalena, Chrystus na krzyżu i św. Jan.

T.Trajdos pisze o rzeźbach:

fot. Tomasz Parys

fot. Tomasz Parys

(…)uważam za dzieło powstałe po połowie XVII w. i wiążę z fundacyjnymi zabiegami plebana Jana Szczechowicza. Te blokowe, statyczne rzeźby różnią się znacznie od rzeźbiarskiego wyposażenia ołtarzy i ambony. Odwołują się zresztą wyraźnie do tradycji gotyckiej.
Na belce tęczowej widzimy cztery zwrotki tekstu pieśni lub modlitwy wielkopostnej, przypisywanej księdzu budowniczemu, Janowi Szczechowiczowi. Tekst odkryto podczas remontu kościoła w latach 90-tych XX wieku. Wcześniej był tu szalunek z namalowanymi narzędziami Męki Pańskiej. Widocznie w wieku XIX, kiedy powszechny był węgierski, ówczesny pleban pomyślał o zasłonięciu tekstu zamiast zamalowania. Tekst nie jest widoczny w całości, tyle odczytał Tadeusz Trajdos:

zdj. Krystian Wilk

….la ni będzie boleść iako moia
Przipatrz sie o grzesznikv niemie chardość twoia
Wprawiła ey zlitvysie nakłon swei miełości
Pow….. grzechów sprosnych. A ulżysz boleść
Drogem przyszedł gotować żywota wiecznego
….ny w……sze dla występku twego.

Niemasz ktoby pociechy wiszącemu do…
Niemasz ktoby posiełku mdleiącemu podał
Matka nasebch słaba widzą…. omocone
Ciało moie …skrwawione
Zlitvy sie o grześniku oday stworcy swe
Ratunku …… …aiączemu.

M…zra nieprawość świata upadłego
Wykupiłem grzesnika krwią z bokv moiego
Odniozłem cięskie rany wręku, wnogach, wbokv
…………………………..
Któryby z vczniem moim dziś mnie pożałował
A grob ciałv moiemu w sercv svy zgotował.

Grzeszniku, gdy chczesz siedzieć naprawicy w niebie
Przez krzisz oney dostąpisz y zbawisz sam siebie
Mękę także nasercv noszący swoiego
Ztwórcę pewnie dostąpisz krolestwa wiecznego
Piekłoć, szkodzić niebędzie, bo tarcz uzbroiona
Męki moyei bronić cię będzie zawieszona. 

W tak widocznym miejscu jakim jest belka tęczowa, tekst był przeznaczony do odczytywania. A czytać umieli w XVII wieku nieliczni… Polacy – sołtysi, urzędnicy i księża… Dla reszty wiernych była biblia pauperum – biblia dla ubogich. Wszędzie: na ścianach, suficie, chórze…

opr. Lucyna Borczuch