Biskup Natalis i konsekracja kościołów

Poniżej przedruk artykułu pana Łukasza Wiatra  („Kurier Orawski”, 12.03.2015)

300 lat od zakończenia orawskiej rekonkwisty

Przy zbliżających się obchodach 300-lecia konsekracji kościoła w Orawce, warto pamiętać o ogólnoorawskim charakterze święta – przynajmniej tak być powinno. Bowiem mimo tego, że kościół św. Jana Chrzciciela jest jedynym zachowanym do naszych czasów obiektem sakralnym z okresu walk o swobodę wyznawania wiary katolickiej, to biskup Łukasz Natalis w 1715 r. odwiedzał i święcił także inne świątynie na Orawie.

Kim był i w jaki sposób trafił na Orawę pierwszy biskup, który odwiedził ten region?
W 1695 r. Łukasz Natalis, który był wikariuszem generalnym biskupstwa Smyria, napisał list do Rzymu. Opowiedział w nim o swoich cierpieniach na południowych Węgrzech, na terytorium które było teatrem wojny dłużej niż dekadę. Natalis kilka razy został wzięty do niewoli przez Ottomanów, a teraz ledwo udało się mu uniknąć schwytania przez Turków i Tatarów (…) Ottomani później pojmali Łukasza Natalisa. Pobili i uwięzili go. Został skazany na upalowanie za zdradę Imperium Osmańskiego, ale ostatecznie został zwolniony (bez wątpienia, dla dużego okupu). Powiedziano mu, że jeśli jeszcze kiedyś zostanie złapany, to będzie spalony żywcem na stosie lub skazany na galery na wszystkie czasy.
Tyle na temat postaci biskupa Łukasza Natalisa przeczytać możemy w książce „Ransom Slavery along the Ottoman Borders”, autorstwa węgierskich historyków Dávida Gézy i Fodora Pála. Syrmia (Srem, węg. Szerémség) to region położony między Dunajem i Sawą, leżący obecnie w granicach Serbii i Chorwacji. Od dwunastego wieku należał do królów węgierskich. W kolejnym stuleciu na tym terenie działanie wznowiła prowincja kościelna – Diecezja Sremska wchodziła w skład metropolii Belgradzkiej. W pierwszej połowie XVI w. na kolejne dwa stulecia władzę nad tym obszarem objęli Turcy, którzy byli sprawcami represji, których ofiarą padł m.in. biskup Natalis.

Wobec opisanej wyżej sytuacji, kiedy funkcjonowanie diecezji belgradzkiej było praktycznie niemożliwe bp Natalis 24 stycznia 1709 r. został jej tytularnym zwierzchnikiem. Dwa dni później papież Klemens XI mianował go dodatkowo apostolskim wikariuszem dla kościoła węgierskiego na terenach zajętych przez Ottomanów. Bp Natalis przez kilka kolejnych lat bezskutecznie zabiegał u sułtana o zgodę na przeprowadzenie wizytacji kanoniczej na powierzonych mu terenach. Przez pewien okres pełnić musiał zadania pomocnicze w archidiecezji ostrzyhomskiej, leżącej na przeciwległym – północnym skraju Węgier, co skierowało jego kroki na Orawę.
„The Peace of Passarowitz 1718” (2011)

Tegoż roku (1715) w miesiącu sierpniu w Orawie był biskup nazwany Jego Mość ksiądz Łukasz Natali, Biskup białogrodzki z państw tureckich, osoba sędziwa, który dla wiary katolickiej więzienie długie tamże znosił i o śmierć mu przyszło, ale przecie wyproszony był i gardłem darowany. A tego arcybiskup strygoński (chodzi o Ostrzyhom nad Dunajem) z Tyrnawy do Orawy posłał na wizytację kościołów. Gdzie kościoły lutrom niegdy odjęte a dotąd poświęcone w całej Orawie poświęcał i dzwony benedykował i ludzi bierzmował, których wielka suma była, nosząc mu i dzieci małe w powiciu do bierzmowania. Także we Trzcianej miasteczku kościół nowy wśród rynku, od lutrów niedawno zamurowany poświęcił na tytuł świętego Michała Archanioła. Gdzie przedtym Orawa biskupa u siebie nie miała, aż dopiero teraz widziała jego i z niego się cieszyła. A w tej Orawie far wszystkich 12, a kościołów 40, co pod jednym dekanatem zawierają się.
To już relacja Andrzeja Komonieckiego z Dziejopisu Żywieckiego, mówiąca o misji bpa. Natalisa i jej doniosłej roli dla Orawy. Wizytacja biskupia w symboliczny sposób zamknęła okres stuletniej walki miejscowej ludności o swobodę wyznawania wiary katolickiej. Konsekracja kościołów oznaczała tryumf wyznania katolickiego nad konfesją luterańską, w tej swoistej orawskiej rekonkwiście.

Które zatem kościoły święcił bp Łukasz Natalis? Bez wątpienia był to kościół w Orawce, przy którym dzięki wysiłkowi ks. Szczechowicza powstała pierwsza w okolicy parafia katolicka. Kolejną świątynią musiał być starszy od orawczańskiego, pierwszy drewniany kościół w Podwilku, zbudowany na przełomie XVI i XVII w przez katolickich sołtysów Wilczków i Bukowińskich, a następnie zagarnięty przez pastora luterańskiego z Jabłonki. Przetrwałymi śladami konsekracji tych świątyń są zacheuszki. W tym wypadku malowane na ścianach krzyże, których zwyczajowo powinno być dwanaście. Miejsca te podczas konsekracji biskup namaszczał świętymi olejami.

BANER 1Zacheuszek z zachowanego elementu starego kościoła w Podwilku (po lewej) wykazuje znaczne podobieństwo do zacheuszków z kościoła w Orawce (po prawej), co świadczyć może o odwzorowaniu lub seryjnej pracy jednego autora.

Innymi kościołami, które musiały zostać konsekrowane były nieistniejące już drewniane świątynie w Jabłonce i Lipnicy Wielkiej, wznoszone wcześniej na potrzeby administracji luterańskiej. Biskup Natalis mógł odwiedzić również kościół w Zubrzycy Górnej, którego budowę rozpoczęto w 1714 r. Poza wymienioną w Dziejopisie Trzcianą, w niedalekim sąsiedztwie konsekracja mogła objąć również gmachy w Zubrohlawie, czy Orawskiej Jasienicy.

lucas natalisKarta mówiąca o działalności biskupiej Łukasza Natalisa