Zabytkowe kurtyny wielkopostne

Jasienica Rosielna,fot.A.Filip

W literaturze przedmiotu spotykamy się z opinią, że kurtyny wielkopostne w średniowieczu były stosowane powszechne. Zmieniła ten stan rzeczy reformacja, zmieniła się wykładnia teologiczna, więc przestały obowiązywać nakazy stosowania. Pozostałe tkaniny znikały w cesarstwie Habsburgów na fali ustaw józefińskich z końca XVIII w. Zauważmy jednak, że zwykle skrupulatnie przekazywano nastepcy sztuka po sztuce inwentarz parafii, i wtedy się okazuje, że do naszych czasów przetrwały manipularze, ręczniki czy ornaty. Zdarza się też niefrasobliwość i nawet w XX wieku zaginęły bezcenne paramenty kościelne.

Podane w literaturze informacje o zasłonach w polskich kościołach nie potwierdziły się.  Były to albo umbracula albo dekoracje Grobu Bożego, a w Dębnie Podhalańskim nazywa się w ten sposób rewers tryptyku ołtarzowego (4 sceny Męki Pańskiej), zamykanego od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty. Przedmioty te wiążą się z Wielkim Postem ale nie są to opony wielkopostne. Opisane przez Hannę Pieńkowską kurtyny w Grójcu zaginęły. Prowadzona jest nieustająca kwerenda w kwestii kurtyn wielkopostnych.

zasłona wielkopostna w Łopusznej, fot.K.Bańkowski

Znane zasłony wielkopostne w Polsce które przetrwały to cztery w Orawce, jedna w Łopusznej, dwie w Tłuczani (woj. małopolskie) i jedna w Jasienicy Rosielnej, woj. podkarpackie. W Orawce można je obejrzeć od wigilii V Niedzieli Wielkiego Postu,  w Łopusznej jest eksponowana cała rok, zawieszona w nawie a w Jasienicy zastosowana na cały okres Wielkiego Postu, tam dodatkowo znajduje się jedyna znana taka dekoracja Grobu Bożego. Oponę i dekorację można zobaczyć na filmie z 2016 roku. W Tłuczani wisiały w drewnianym kościółku, który obecnie przechodzi generalny remont. Tkaniny będzie można zobaczyć po zakończeniu renowacji obiektu.

 

Zasłona z Jasienicy to płótno o wymiarach 5,20 m na 5,50 m malowane techniką olejną w II połowie XVIII wieku. Z posiadanych informacji wynika, że na Podkarpaciu opony (nazwa tam jest nadal używana!) były w użyciu w wielu kościołach jeszcze w XX wieku. Nie jest wykluczone, że są zachowane. Powszechny jest jednak brak wiedzy w tym zakresie. Liczę na to, że ten post dotrze do osób kompetentnych i dowiemy się o kolejnych oponach.

Wciąż prowadzone są też poszukiwania wzmianek o najdawniejszych. Historyk mediewista Piotr Szlukier podzielił się dwiema informacjami. Jedna dotyczy klasztornego kościoła NMP na Piasku we Wrocławiu. Tkanina jest wymieniona w „Kronice opatów klasztoru NMP na Piasku”, powstała ok. 1395 r. za rządów opata Michała Herdana (Herdaniego): Item hic comparavit velum quadragesimale pictum ante summum altare satis preciosum. Satis preciosum, czyli dość kosztowna. Póki co nie wiem, czego dotyczy ten zwrot: wielkości? zdobienia? a może jedno i drugie. Wspomniana druga znajdowała się w Żaganiu, miasto również w zachodniej Polsce, z tradycją kościoła sięgającą podobnego okresu czyli XII-XIII wieku. Czekamy na dalsze wieści i opracowanie naukowe!

Wielka Zasłona Żytawska, Zittau

Reiner Sörries w książce „Die alpenländischen Fastentücher. Vergessene Zeugnisse volkstümlicher Frömmigkeit” (Klagenfurt, 1988) a za nim Volker Dudeck podali podział opon wielkopostnych ze względu na sposób zamalowania pola tkaniny.

V. Dudeck podaje też, że zasłon typu szachownicowego zachowało się na świecie zaledwie 18 sztuk: trzynaście w Austrii, dwie w Szwajcarii, jedna w Lichtensteinie, jedna w Tyrolu Południowym (Val Gardena, Włochy – przyp.red.) i jedna w Niemczech – w Żytawie.

Wg tego wykazu najstarsza (1458) i największa (79 m2) znajduje się w Gurk , najmłodsza (1663) i najmniejsza (10 m2) w Krassnitz, obie miejscowości w Austrii; najbardziej znaną jest Wielka Zasłona Żytawska w Niemczech z 1472 o pow. 56 m2. Pięć z tych zasłon w Austrii a to w: Gurk, Haimburg, Baldramsdorf, Millstatt i Sternberg  jest używanych w okresie Wielkiego Postu, podobnie jak w Orawce, dwie – również w Austrii, w Reichenfels i Veitsch – są stale prezentowane w kościołach. Pozostałe jedenaście: Obervintl, Zittau, Steuerberg, Prasanz, Maria Bichl, Virgen, Steinen, Bendern, Groden, Lienz/Wien i Krassnitz – można podziwiać w muzeach.

Mała Zasłona Żytawska, 1573

Z kolei o płótnach typu „Arma Christi”  V. Dudeck  pisze: … do naszych czasów zachowało się na świecie jedynie siedem: cztery w Szwajcarii i po jednym w Austrii, we Włoszech i w Niemczech.

Najstarsza a zarazem najmniejsza (5,50 m2 ) z nich pochodzi z 1565 i znajduje się w Szwajcarii w Munsterlingen, największa (64,75m2 ) we Włoszech w Borgosesia; ta ostatnia używana jest podczas Wielkiego Postu, podobnie jak opona w Menzingen. Zasłony z Lustenau i Zittau są w posiadaniu muzeów, pozostałe tj. z Rheinfelden i Flums są własnością kościołów (podobnie jak najstarsza, z Munsterlingen).

9 płócien różnej wielkości, pochodzących z XVIII w.,  nie wymienionych w opracowaniu, znajduje się w pobenedyktyńskim kościele w Irsee. Nie zachowały się natomiast cztery bogato zdobione zasłony wykonane między 1126 a 1149 dla kościoła klasztornego świętych Ulricha i Afry w Augsburgu, ale są dobrze znane z opisu z 1493.

Wymienieni autorzy nie wspominają o żadnych zasłonach, które przetrwały w Polsce ani o innych, zachowanych w pozostałej części Europy. Nie były w kręgu zainteresowań pana Rainera Sörriesa ani pana Volkera Dudecka, gdyż ich opracowania dotyczyły zabytkowych zasłon w rejonie alpejskim.

Passione_di_Cristo_tela_jeans in Genova

Dzięki pasjonatom i prowadzonej przez nich kwerendzie, dowiedzieliśmy się o innych zabytkowych kurtynach  w Europie, choćby na Węgrzech w Székesfehérvár czy 14 niezwykłych niebieskich zasłonach we Włoszech, które znajdują się w Muzeum Diecezjalnym w Genui a pochodzą z opactwa San Nicolo del Boschetto. Wykonane unikatową techniką w XVI wieku, prawdopodobnie nie w jednym czasie. Podobnie jak w  Jasienicy Rosielnej, część z nich była używana jako dekoracja Bożego Grobu.

 

http://www.magyarkurir.hu

Jedną z niewielu tkanin zachowanych w Europie Środkowej jest niedawno odrestaurowana kurtyna z katedry św. Stefana w Székesfehérvár, która – jak wynika z sygnatury – została wykonana w 1891 roku przez artystę o nazwisku Hudeczek. Używana corocznie przez ponad 100 lat kurtyna uległa poważnemu zniszczeniu w 2011 roku i wymagała odnowienia. Dzięki wsparciu finansowemu Parafii Śródmiejskiej i Kurii Diecezjalnej w Székesfehérvár przywrócono temu dziełu dawne piękno. Pracę wykonał w ciągu 9 miesięcy artysta malarz Juhász István, kierownik działu konserwacji zabytków Węgierskiej Galerii Narodowej. Renowacja kurtyny o wymiarach 3,8 x 8 m wymagała specjalnej techniki, pozwalającej na ochronę struktury płótna, co było nie lada wyzwaniem dla konserwatora. Dzięki temu zapewniono przetrwanie tej rzadkiej wartości historycznej w Székesfehérvár na kolejnych co najmniej 100 lat. Zasłona przedstawia Marię Magdalenę lamentującą pod Krzyżem Chrystusa (dodam, że w Orawce również ta święta jest wyobrażona). Na podstawie materiałów prasowych opracowała Aranka Małkiewicz. Dziękujemy.

https://commons.wikimedi/Category Velum_quadragesimale_in_France

We Francji z kolei, w opisie z 1664 roku zasłona wielkopostna w katedrze w Paryżu wymieniona jest jako niczym nie zdobione, zwykłe fioletowe sukno o splocie camelot, czyli dość rzadkim. Podobnej jakości miały być kurtyny w Rouen i Orleanie. Zachowała się natomiast piękna malowana kurtyna w Raims, na zdjęciu obok.

 

 

 

 

 

żródło http://liturgia.mforos.com/

Inaczej ma się sprawa w Hiszpanii, gdzie znane są dwie tapiserie z katedry Burgo de Osma, Soria. Jedna to przypominający płótna z Genui ołtarz pozorny, składający się ze scen: Modlitwa w Ogrojcu, Złożenie w grobie, Zmartwychwstanie, Biczowanie, Ukrzyżowanie, Upadek pod krzyżem oraz wyobrażenie Boga Ojca i postaci proroków. Autorstwo, nie potwierdzone,  przypisywane jest Juanowi Navareete „El Mudo”(1526-1579). W połowie XVII wieku poddana renowacji przez Pedro Valpuestę. Namalowano też herb biskupa Acosty, który ufundował tkaninę.

Druga zasłona z katedry Burgo de Osma to kontemplacja Świętego Krzyża wykonana przez Mistrza z Osmy około 1500 roku techniką en grisaille (z elementami kolorowymi: krzyż, włosy aniołów i herb biskupa). Scena przedstawia dwa anioły z filakteriami w rękach, które zawierają napis „To jest znak krzyża, który pojawi się, gdy Pan przyjdzie sądzić”. Krzyż na wzgórzu Golgoty, gwoździe, korona cierniowa i titulus INRI. Ufundowana przez  biskupa Montoya.

http://liturgia.mforos.com/

Z innych materiałów wynika, że kurtyny wielkopostne posiadały w Hiszpanii kościoły w Toledo, Sewilli i Tarragonie.

Opr.LB

 

 

 

 

 

Cataldi Gallo Marzia  Pasionne in blu, De Ferrari, 2008 (tłumaczenie Danuta Harkabuzik)

http://tluczan.com/koscnowsie1/index.html [23.02.2018]

http://liturgia.mforos.com/ [23.02.2018]

https://schola-sainte-cecile.com/tag/velum-quadragesimale/ [23.02.2018]