Kościół w Orawce przedmiotem seminarium na UW

30 listopada 2018 roku na Uniwersytecie Warszawskim odbyło się niezwykle ważne seminarium naukowe, którego przedmiotem był kościół św. Jana Chrzciciela w Orawce. Organizatorką spotkania była pani prof. dr hab. Anna Gruszczyńska-Ziółkowska z Instytutu Muzykologii UW. W spotkaniu udział wzięli jako prelegenci: pan prof. dr hab. Tadeusz Trajdos z Instytutu Historii PAN oraz MWSHP w Łowiczu; pani dr hab. Ewa Kocój z Instytutu Kultury UJ, pan dr Andrzej Siwek z Instytutu Historii Sztuki UJ, kierownik Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w Krakowie oraz Lucyna Borczuch, przewodnik w kościele w Orawce, członek Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Spotkaniu przysłuchiwali się i w dyskusji udział wzięli: pani dr Grażyna Ruszczyk, historyk sztuki z Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, specjalistka w zakresie architektury drewnianej, autorka licznych prac dotyczących drewnianych obiektów sakralnych  w Polsce, pan mgr Łukasz Wiater, historyk, publicysta, sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Orawy oraz pani mgr inż. Agnieszka Stelmaszczyk-Kusz. Moderatorem spotkania był historyk i publicysta  pan prof. dr hab. Mariusz Ziółkowski z UW.

W pierwszej części spotkania przedstawiono obiekt i problemy badawcze. Wprowadzeniem do dyskusji był wykład pana prof. Tadeusza M.Trajdosa, znanego mediewisty, który ponad 30 lat swojej pracy naukowej poświęcił badaniu przeszłości Orawy, skupiając się na aspektach polskiego osadnictwa i życia religijnego mieszkańców tego regionu. Trudno znaleźć osobę, która lepiej przedstawiłaby Orawkę w kontekście charakterystyki  dziejowej Orawy. Kościół w Orawce zawdzięcza mu opis historyczny i ikonograficzny, umieszczony w monografii wydanej w 1999 roku, będącej w dużej mierze opracowaniem i uzupełnieniem wcześniejszych notatek dr Hanny Pieńkowskiej, historyczki sztuki i konserwatorki, która jako jedna z pierwszych przeprowadziła badania naukowe dotyczące orawskiej świątyni. Tadeusz Trajdos zwrócił uwagę na trzy kwestie warte przebadania w najbliższym czasie: 1. badania nad zachowanymi paramentami świątyni, 2. badanie staropolskiego tekstu na belce tęczowej 3. skatalogowanie tekstów w bibliotece parafii.

Pani Ewa Kocój, etnolog z Instytutu Kultury UJ, autorka licznych prac dotyczących dziedzictwa kulturowego Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej, poświęciła swoje wystąpienie wytyczeniu nowych interdyscyplinarnych badań nad kościołem w Orawce, które potraktowała jako źródło do badań nad wielokulturowym dziedzictwem regionu. Zwróciła uwagę na położenie obiektu na pograniczu etnicznym, kulturowym i religijnym, co wymaga podjęcia wspólnych badań naukowych przez międzynarodowy i interdyscyplinarny zespół ekspertów z dziedziny historii, historii sztuki, religioznawstwa i etnologii. Prelegentka zidentyfikowała następujące zagadnienia, ważne w kontekście dalszych badań naukowych nad świątynią: 1. konieczność przeprowadzenia dalszych badań nad wielokulturową historią i religijnością Orawy,  2. podjęcie działań na rzecz scalenia rozproszonych źródeł naukowych i ich digitalizacji, 3. zbadanie tematów polichromii wewnętrznej kościoła w Orawce na tle innych kościołów w Karpatach.

Następnie głos zabrał pan Andrzej Siwek z Instytutu Historii Sztuki UJ, od ponad 20lat zajmujący się badaniami i dokumentacją zabytków, autor licznych opracowań naukowych z zakresu ochrony zabytków i krajobrazu kulturowego, obecnie kierujący Narodowym Instytutem Dziedzictwa Oddział Terenowy w Krakowie. Jego wystąpienie dotyczyło uwarunkowań formalnych dotyczących ochrony zabytków, a następnie możliwych kierunków działań w tym zakresie. W roku jubileuszu100-lecia powstania służb konserwatorskich Andrzej Siwek przypomniał Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31.10.1918, pierwszy akt prawny zabezpieczający obiekty w porozbiorowej rzeczywistości. Kościół w Orawce uznano za zabytek już 7 marca 1932 roku, razem z innymi najcenniejszymi obiektami II RP. Wyjątkowość historyczną podkreślono także umieszczając go na zweryfikowanej liście z 22 stycznia 1970. Ochrona zabytku, będącego czynnym kościołem, otoczonym grzebalnym cmentarzem jest dużym wyzwaniem nie tylko dla służb konserwatorskich, ale i dla zarządzających takim obiektem. Zdaniem badacza, ważne jest, cytuję: opracowanie stosownego planu ochrony dla kościoła w Orawce. Dokumenty takie zawierają definicję wartości zabytku, wymagają określenia stanu zachowania, rozpoznania potrzeb, stworzenia hierarchii problemów do rozwiązania, wskazania konserwatorskie dla  zarządzającego zabytkiem oraz pozwala ukierunkować i uporządkować działania na rzecz ochrony zabytku na szereg lat, może być przydatny przy pozyskiwaniu środków. Nie mam wątpliwości, że kościół w Orawce na przygotowanie takiej strategii (planu ochrony) zasługuje i co więcej, że byłby to dokument pożyteczny.  

Piszącej te słowa Lucynie Borczuch, przewodnikowi w kościele w Orawce, przypadł temat prac badawczych prowadzonych do tej pory nad zabytkiem oraz dwukrotnych starań o wpis obiektu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 8-letnia praca przewodnika po tym obiekcie turystycznym, spotkania z grupami studyjnymi, wymagające przygotowania z wąskiego zakresu wiedzy o tym kościele obliguje do stałego zgłębiania wiedzy o zabytku. Przy okazji trafiam na ważnych, czasem ciekawe ciekawych informacji,  a gromadzę je na prowadzonym przez siebie tym blogu monotematycznym. W miarę poszerzania wiedzy, widzę coraz więcej obszarów, które wymagają aktualizacji. Docierając do niepublikowanych wcześniej protokołów wizytacji, dowiadujemy się jak rozwijała się parafia, jak wyglądał jej stan posiadania, jak rozwiązywano napotykane problemy. Jeżeli chodzi o sam budynek to w dzisiejszych czasach, za pomocą nowoczesnych metod badawczych dowiemy się więcej. Bez trudu można potwierdzić lub obalić tezy wysuwane w pierwszym znanym badaniu obiektu przez W. Myszkowskiego w 1895 i następnych: T.Szydłowskiego w 1937, A.Guntherovej-Mayerovej w 1944, dr Hanny Pieńkowskiej w 1954,  dochodząc do wniosków Komisji PKZ w 1973 r. W marcu 1972 roku odbyła się znacząca konferencja zorganizowana przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie i Krakowski Oddział PKZ, na której przedstawiono polichromię i organy z kościoła w Orawce. Potem, podczas dwudniowej konferencji w sierpniu 1973 skupiono się na organach, z okazji ukończenia ich renowacji.

Po 35 latach od poprzedniej konferencji, w Warszawie spotkało się grono osób, aby przyjrzeć się orawskiemu zabytkowi i na najbliższe lata ustalić plan działania na rzecz jego badania,. Tym zagadnieniom poświęcona była druga część seminarium naukowego. Pan prof. Mariusz Ziółkowski za wskazane uznał wykonanie scanningu obiektu, fotogrametrię i badanie dendrochronologiczne, zwłaszcza w sytuacji kiedy sporządzony jest już tego typu profil dla Orawy. Dyskusja pokazała jak wiele można zrobić w zakresie dokumentacji obiektu. Kolejnym tematem drugiej części spotkania był stan podjętych działań administracyjnych,zmierzających do uznania kościoła za pomnik historii. Wniosek taki do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wystosowali już w styczniu 2018 roku proboszcz w Orawce ks. Tadeusz Dąbrowski, gospodarz obiektu i Towarzystwo Przyjaciół Orawy. Obecnie wniosek znajduje się w Narodowym Instytucie Dziedzictwa, dokąd Ministerstwo Kultury skierowało go celem sporządzenia opinii eksperckiej. Zdaniem obecnych na tym seminarium jest on zasadny. Zgodziliśmy się, że znaczenie tego obiektu dla kultury i historii nie tylko samej Orawy, ale także dla Polski, jest znaczące. 

Spotkanie zakończono przydzieleniem zadań,  związanych z poszukiwaniem instytucji mogących wesprzeć starania o dotacje na konkretne badania.

Serdecznie dziękuję pani prof. Annie Gruszczyńskiej-Ziółkowskiej za podjęcie tematu kościoła i zorganizowanie spotkań. 

Opr. L.Borczuch