[:pl]
Dawny krajobraz świąteczny – szopka z Orawki
Tradycje szopkarskie sięgają aż XIII wieku. Pierwsze szopki powstawały we Włoszech i stamtąd też, za sprawą zakonu franciszkanów, szybko rozprzestrzeniły się na całą Europę. Trudno jednak jednoznacznie orzec kiedy pojawiły się na Orawie. Mogło mieć to miejsce jeszcze przed zakazem umieszczania szopek w kościołach (Tradičná ľudová …) wydanym przez Józefa II Habsburga na mocy reform józefińskich ( zakaz obowiązywał w latach 1782 – 1804). Niewątpliwie jednak wystawiano je w okresie Bożego Narodzenia na początku XIX lub pod koniec XVIII wieku. Z tego okresu bowiem zachowała się najstarsza znana, choć obecnie zdekompletowana i nieudostępniana, szopka w kościele w Orawce (Udziela 1931, s. 175; Pieńkowska, Staich 1956, s. 503).
Niestety odpowiednio wcześnie nie doceniono jej walorów artystycznych i nie została ona dokładnie zbadana, dlatego też wszystkie informacje o niej są szczątkowe, a ona sama – słabo zachowana.
 |
| Udziela S., Szopki w kościołach orawskich, Ziemia, t. XVII, 1931, s. 174 |
Najlepszym dokumentem zaświadczającym o istnieniu szopki w Orawce jest akwarela Józefa Pieniążka zawarta w dziele „Podhale w obrazach” wydanej we Lwowie w 1937. Czarno-biała reprodukcja zamieszczona została także w czasopiśmie „Ziemia” w 1931 roku. Przedstawia ona postaci ustawione w trzech grupach Świętą Rodzinę oraz dwie grupy górali, którzy przybyli do szopki z owieczkami i psami pasterskimi – jedną po prawej, a drugą po lewej stronie stajenki. Ubrani są w ludowe stroje nawiązujące swoim krojem do ówczesnych strojów orawskich. W każdej grupie znajduje się ponad to także zbójnik w charakterystycznym bogato zdobionym stroju.
Pieniążek namalował na swojej akwareli 10 postaci, Ryszard Kantor wspomina jednak o istnieniu aż kilkudziesięciu figur (Kantor 1980, s. 52). Pasterze są zróżnicowani pod względem atrybutów – niektórzy z nich niosą dary, inni natomiast przygrywają na instrumentach oddając hołd nowonarodzonemu Dzieciątku.
Figurki do tej szopki wykonane zostały metodą wyróżniającą je spośród innych szopek górnoorawskich. Nie są one bowiem rzeźbione, a składają się z delikatnego akwarelowego obrazka naklejonego na odpowiednio wycięte deseczki (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). Mają około 30 centymetrów wysokości (Kantor 1980, s. 52). Hanna Pieńkowska i Tadeusz Staich analizując ich formę, uznają, że ich pochodzenie musi być nieludowe (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503), a więc wykonała je osoba doświadczona i wykraczająca warsztatem poza ludowe rzemiosło. Istnieje teoria przypisująca ich autorstwo ks. Drengubiak, proboszczowi Rabczy, który przebywał na Orawie w pierwszej połowie XIX wieku (Kantor 1980, s. 52).
Zbliżony okres powstania datuje analiza ikonograficzna. Wskazuje na to choćby typ ubioru ludowego oraz barokowy wygląd Matki Boskiej (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). W całej kolekcji znajdowały się jednak dwa elementy, które na tyle wyróżniały się pod względem poziomu artystycznego wykonania, że ich autorstwo przypisuje się już artyście ludowemu (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). Są to figurki zbójników w bogato zdobionych, odstających od reszty górali, strojach.
 |
| Pieńkowska H., Staich T., Drogami skalnej ziemi, Kraków 1956, s. 503 |
Interesującym elementem kompozycji jest także tło szopki i sama stajenka. Jej budynek odpowiada ludowemu rozumowaniu – stajenka jest mała i niska, kryta strzechą. Dodatkowo posiada otwór do zrzucania siana i słomy ze strychu. Pod strzechą, tuż obok Maryi, Józefa i Dzieciątka, umieszczono przedstawienia osła i woła. Ich wydźwięk jest tutaj symboliczny: „Wół rozpoznaje swego pana i osioł żłób swego właściciela, Izrael na niczym się nie zna, lud mój niczego nie rozumie” (Iz 1, 3). Tłem całości kompozycji jest miasto składające się z wielu budynków, z których cześć pokryta jest barokowymi kopułami. Przypuszczalnie jest to Betlejem (Udziela 1931, s. 175) albo Jerozolima (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503).
W latach pięćdziesiątych, kiedy Staich i Pieńkowska pisali „Drogami skalnej ziemi” szopka okazała się już być zdekompletowana. Obecny stan jej zachowania trudno ocenić, gdyż od lat nie jest pokazywana. Niewątpliwie jednak przez kilkadziesiąt czy nawet kilkaset lat spełniała swoje zadanie przybliżając mieszkańcom Orawki tajemnicę Bożego Narodzenia.
Opr. Maria M. Borczuch
Bibliografia:
Kantor R., Recepcje i funkcje plastycznej twórczości ludowej na polskiej Orawie w drugiej połowie XIX wieku i XX wieku, Kraków 1980,
Pieńkowska H., Staich T., Drogami skalnej ziemi, Kraków 1956,
Tradičná ľudová kultúra Slovenska slovom a obrazom; http://www.ludovakultura.sk/index.php?id=3057 (dost. 13.12.14),
Udziela S., Szopki w kościołach orawskich, Ziemia, t. XVII, 1931, s. 174 – 176,
[:sk]Poznáte Oravský betlehem?
(In: Život. 2015, č. 1 (679) s. 11. PL ISSN 0514-0188)
Tradícia stavania betlehemov siaha do 18. storočia. Prvé betlehemy vznikli v Taliansku a odtiaľto sa, vďaka františkánom, rozšírili rýchlo do celej Európy. Ťažko sa však dá jednoznačne povedať, v ktorom momente sa prvé betlehemy objavili na Orave. Je možné, že ešte pred zákazom stavania betlehemov v kostoloch (Tradičná ľudová…), ktorý vydal Jozef II. v rámci tzv. jozefínskych reforiem (1780-1790). Nepochybne však boli stavané vo vianočnom období ešte koncom 18. storočia alebo na začiatku 19. storočia. Z tohto obdobia sa totiž zachoval najstarší známy, aj keď aktuálne rozobraný a nesprístupnený, betlehem, ktorý bol pôvodne vystavovaný v kostole v Orávke (Udziela 1931, s. 175; Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). Žiaľ, umelecká hodnota tohto betlehemu nebola uznaná vo vhodnom časovom predstihu a tým nebola dôkladnejšie preskúmaná. Všetky informácie o ňom sú preto útržkovité a betlehem ako taký ledva, nakoľko vôbec, pretrval.
Najlepším dôkazom, ktorý svedčí o existencii betlehemu v Orávke, je akvarel Józefa Pieniążka, ktorý sa nachádza v diele „Podhale v obrazach“, vydané vo Ľvove v roku 1937. Čierno-biela reprodukcia bola umiestnená taktiež v časopise „Ziemia“ v roku 1931. Zobrazuje postavy rozmiestnené v troch skupinách: Svätú rodinu a dve skupiny goralov, ktorí prišli s ovečkami a pastierskymi psami k maštali. Jedna skupina stojí na pravej strane a druhá na ľavej strane maštale. Oblečení sú v ľudových krojoch, aké sa nosili na hornej Orave v období, v ktorom bol betlehem zhotovený. V obidvoch skupinách sa nachádza ešte aj zbojník v charakteristickom, bohato zdobenom kroji.
Pieniążek namaľoval na svojom obraze 10 postáv, jednak Ryszard Kantor hovorí o existencii niekoľkých desiatok sošiek (Kantor 1980, s. 52). Pastieri sa od seba navzájom líšia atribútmi – niektorí z nich nesú dary, iní zasa hrajú na hudobných nástrojoch a tým vzdávajú česť novonarodenému Ježiškovi.
Sošky k betlehemu boli zhotovené inou metódou než ostatné hornooravské betlehemy. Sošky nie sú totiž vyrezávané. Zobrazenia jednotlivých postáv boli najprv namaľované akvarelom a následne prilepené na drevenú siluetu postáv presne vyrezanú z dosky (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). Sú vysoké okolo 30 cm (Kantor 1980, s. 52). Hanna Pieńkowska a Tadeusz Staich pri analýze ich formy došli k záveru, že pôvod týchto sošiek nebol ľudový (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503), to znamená, že ich zhotovila skúsená osoba, ktorej umelecká zručnosť presahovala možnosti ľudového remesla. Existuje teória, ktorá tvrdí, že ich autorom bol dp. Drengubiak, farár Rabče, ktorý pôsobil na Orave v prvej polovici 19. storočia (Kantor 1980, s. 52).
Dôkladnejšie čas vykonania diela určuje ikonografická analýza. Poukazuje na druh ľudového kroja a na barokové zobrazenie Panny Márie (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). V celej kolekcii sa však nachádzali dve postavy, ktoré sa výrazne odlišovali svojím umeleckým stvárnením, na základe čoho sa za ich autora uznáva ľudový umelec (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503). Sú to sošky zbojníkov, ktorí sú v porovnaní s ostanými soškami oblečení do bohato zdobených krojov.
Zaujímavým prvkom kompozície je taktiež pozadie betlehema ako i samotná maštaľka. Budova maštale zodpovedá ľudovému chápaniu – je malá a nízka, prekrytá slamenou strechou. Má dodatočný otvor na zhadzovanie sena a slamy z povaly. Pod strechou, vedľa Márie, Jozefa a Ježiška, boli umiestnené zvieratá – osol a vôl. Ich zobrazenie má taktiež symbolický charakter: „Vôl si pozná gazdu a osol jasle svojho pána; Izrael nepozná, môj ľud nepochopí“ (Iz 1,3). Na pozadí celej kompozície sa nachádza mesto s mnohými stavbami, ktorých časť je prekrytá barokovými kopulami. Je to pravdepodobne Betlehem (Udziela 1931, s. 175) alebo Jeruzalem (Pieńkowska, Staich 1956, s. 503), avšak zobrazený v štýle stredovekého hornouhorského mesta.
V 50-tych rokoch, keď Staich a Pieńkowska písali knihu „Drogami skalnej ziemi”, betlehem bol už rozobratý a nekompletný. Ťažko povedať, aký je jeho aktuálny stav, pretože už roky nebol vystavený. Nepochybné je však to, že niekoľko desiatok či dokonca stoviek rokov plnil svoju úlohu a približoval obyvateľom Orávky tajomstvo Božieho narodenia.
spracovala Maria M. Borczuch
preložil Marián Smondek
Bibliografia
KANTOR, R.: Recepcje i funkcje plastycznej twórczości ludowej na polskiej Orawie w drugiej połowie XIX wieku i XX wieku. Kraków, 1980.
PIEŃKOWSKA, H. – STAICH T.: Drogami skalnej ziemi. Kraków, 1956.
Tradičná ľudová kultúra Slovenska slovom a obrazom; in: http://www.ludovakultura.sk/index.php?id=3057 (dost. 13.12.2014).
UDZIELA, S.: Szopki w kościołach orawskich. In: Ziemia. zv. XVII, 1931, s. 174-176.[:]