Kapitan Józef Kowalczyk (1924-2026)

21 sierpnia 2026 r. spoczął przy południowej ścianie kościoła w Orawce – w alei zasłużonych, obok bohaterskich lotników KPT JÓZEF KOWALCZYK. Poniżej tekst pt. ŻOŁNIERZ NA 102 opracowany przez ks. ppor. Jana Zająca, zamieszczony w biuletynie samorządowym MSZANA DOLNA NASZA GMINA w numerze 3/120 z października 2026, na stronach 28-30.

Żołnierz na 102

Tak, rzeczywiście na 102, bo to nie tyle zwykły żołnierz, ale i bohater – zdobywca Monte Cassino! W czasie szturmu na tę twierdzę miał zaledwie 20 lat, a za sobą już 5 lat tułaczki po wielu krajach. Józef Kowalczyk, jeden z ostatnich, żyjących jeszcze żołnierzy – bohaterów tamtych walk – odszedł do wieczności 19 sierpnia 2026 r. w Orawce koło Jabłonki. Z armią polską gen. Władysława Andersa przeszedł północną Afrykę, a potem walczył we Włoszech. A jakie były początki?

Z Lubomierza w świat

I to od razu w świat ogarnięty wojną. Bo właśnie wojna wyciągnęła go z domu, oderwała od gospodarskich robót w rodzinnym domu na pograniczu Lubomierza z Mszaną Dolną. Miał wtedy 15 lat, gdy na początku września Niemcy najechały nasz kraj. Od granicy słowackiej zwaliła się na nas potężna armia i powoli zajmowała nasze okolice. Nasze wojsko, chociaż słabo uzbrojone, stawiało opór i dopiero po kilku dniach Niemcy znaleźli się tutaj, zabijając ludzi i paląc domostwa. Młody Józio Kowalczyk nie mógł na to patrzeć bezczynnie. I choć u niego w domu było wiele roboty w polu, a może i w lesie – wybrał się wraz ze swoim młodszym bratem pomagać Polsce w odzyskaniu wolności. A na domiar złego wtedy od wschodu ruszyła na nas 17 września również inna potęga – Rosja bolszewicka, czyli ZSRR, i czerwonoarmiści zajmowali po kolei nasze ziemie wschodnie. Polska znalazła się jakby w kleszczach, które się szybko zaciskały.

Na Bliski Wschód i do Włoch

Nasi chłopcy z Lubomierza zdołali jednak przez Rumunię dostać się do Turcji, a potem na Bliski Wschód (Palestyna i Egipt), gdzie formowała się armia generała Władysława Andersa, zwana potem 2. Korpusem Polskim. Z północnej Afryki zostali przez Morze Śródziemne przerzuceni do Włoch, gdzie od południa w kierunku Rzymu posuwała się aliancka ofensywa przeciw Niemcom. Tam nasze wojsko otrzymało samodzielność operacyjną, ale niebawem skierowano je do najtrudniejszego zadania – zdobycia twierdzy na Monte Cassino. Pisarz Melchior Wańkowicz, uczestnik tych walk zanotował:

„Czwarte natarcie na górę klasztorną – będzie polskim natarciem. Tam gdzie padli Amerykanie, Anglicy, Nowozelandczycy, Francuzi, Hindusi”…

Natarcie powiodło się – po 6 dniach niezwykle zaciętej bitwy, 18 maja 1944 roku, nad dymiącymi ruinami twierdzy załopotała polska flaga i zabrzmiał hejnał mariacki, wykonany przez jednego z żołnierzy. Jednym z tych, którzy zatknęli sztandar był nasz Józek z Lubomierza. Miał wtedy dokładnie 20 lat. Wspomniany pisarz Wańkowicz opowiada w swej książce, że wtedy żołnierze płakali ze wzruszenia, jak dzieci. Zginęło ich tam bardzo wielu – blisko tysiąc, a jeszcze dużo więcej ich było rannych. A przecież czekała ich jeszcze długa droga, bo trzeba było walczyć dalej, napierając na okupanta – najpierw nad morzem Adriatyckim (zdobycie portu Ankona), potem zaś w głębi półwyspu – wśród gór Apeninów, aby oswobodzić wielkie miasto Bolonię. We wszystkich tych miejscach walczył dzielny II Korpus Polski, a w nim nasz Józio ze swoją formacją macierzystą, do której się zaciągnął jeszcze w Palestynie: z 12 pułkiem Ułanów Podolskich. Za swoje zasługi otrzymał kilka odznaczeń Wojska Polskiego a także włoską Gwiazdę Italii.

Nadal poza Ojczyzną

Po zakończeniu wojny pozostał jakiś czas we Włoszech a potem pojechał do Anglii, gdzie znalazł zatrudnienie i był w środowisku polonijnym kombatantów wojennych. Tutaj należy się trochę wyjaśnienia – dlaczego nie wrócił do Kraju? Musimy wiedzieć, a dziś o to już nie jest trudno (bo dawniej się o tym głośno nie wolno było mówić), że przez władze komunistyczne w Polsce był wszystkimi sposobami blokowany powrót Polaków do Ojczyzny. Tych, którzy jednak wrócili, spotykały poważne represje i upokorzenia, np. w znalezieniu pracy, mieszkania czy dalszej nauki. Obawiano się, aby nasi ludzie nie przynosili wiadomości o tym, jak się żyje na Zachodzie, w wolnym świecie. Przecież z tym światem nie było wtedy żadnej łączności. Granica była bardzo szczelna, wszystko kontrolowane, łącznie z listami na poczcie, gdy takie przychodziły z Zachodu. Radia stamtąd nadające po polsku (Wolna Europa, Głos Ameryki, BBC z Londynu…) były zagłuszane, bo obraz tutejszego „socjalistycznego raju” musiał być upilnowany przez wszechobecną propagandę. Wielu naszych rodaków, chociaż miało swoich krewnych w Kraju i tęskniło do nich, świadomie nie chciało powracać. Z czasem wybierali inne wolne kraje – jak nasz bohaterski Józef, który wybrał daleką Australię. Trzeba jeszcze dodać, że – nie wiadomo dokładnie, jak w tej zawierusze wojennej – jego rodzina z Lubomierza zginęła aż na Wołyniu. Jego zaś młodszy brat, z którym znalazł się w Polskim Wojsku na Zachodzie, służył tam w lotnictwie – i niestety nie wiemy więcej nic o nim.

Józef w Australii

Znalazł się tam w 1965 r. – i miał wtedy 41 lat. Różnych zajęć się imał, pracował też w fabryce samochodów, ale – co najważniejsze – znajdował tam Polaków. Nie ukrywał swej wielkiej tęsknoty za Krajem, a szczególnie za górami! Pragnął powrócić i być pochowanym na ojczystej ziemi. Zaprzyjaźnił się szczególnie z Mateuszem Otrębiakiem z Orawki koło Jabłonki na Orawie. Ten, widząc jego pragnienia powrotu, pomógł mu przez swoją rodzinę, aby zaprosić Józefa do siebie, do Orawki – już „na stare lata”.

Formalności repatriacyjne trwały bardzo długo, ponad 2 lata. Józef już był emerytem, przez jakiś czas chorował, potem tamtejszy ZUS nie zgadzał się na wyjazd. Żądano też przeróżnych potwierdzeń ze strony Polski dotyczących tożsamości Józefa, czy też gwarancji jego utrzymania. Tamtejsi ludzie – zaprzyjaźniona z rodziną Otrębiaków pani Melanie Payne i prawnik Stephen Menzies wykonywali społecznie ogromną pracę. Angażowali też tamtejszą opinię publiczną, by pomogła pokonać ogrom utrudnień. Z polskiej strony również nie było ułatwień, a nieraz dużo bezduszności biurokratycznej. Wreszcie w lipcu 2018 r. wylądował na Balicach i mógł pojechać w ukochane polskie góry.

W Orawce pożył jeszcze 8 lat. Tu mógł cieszyć się przyjazną, iście rodzinną atmosferą w domu u nieznanych dotąd ludzi. Tu mógł patrzeć codziennie na ukochane góry, tu obchodził swoje stulecie urodzin. Gdy go nazywano bohaterem, zwykł mawiać:

„Nie jestem bohaterem, bo bohaterowie to spoczywają na cmentarzach, ja tylko wypełniłem swój obowiązek!”

Uroczystości pogrzebowe w Orawce

Piękny zabytkowy kościół w Orawce ma w sobie wiele dostojeństwa także i dzięki otaczającemu go zabytkowemu cmentarzowi. Ten swoisty wieniec szacownych starych grobów został wzbogacony nową żołnierską mogiłą, w której spoczął w piątek 19 sierpnia br. bohater spod Monte Cassino kapitan WP Józef Kowalczyk. Słoneczna pogoda po wcześniejszym deszczu dodawała światła i podniosłego nastroju tej uroczystości. Cieszę się, że w porę dowiedziałem się o niej i mogłem przybyć. Było nas tylko 3 kapłanów – oprócz mnie – miejscowy proboszcz ks. Wojciech Mozdyniewicz i kapelan garnizonu Kraków-Balice ks. kpt. Albert Adamczyk. Niedużo lepiej było z obecnością „zwykłych” wiernych. Widać było i czas urlopowy, i – chyba słabą informację, czyli brak wiedzy i zachęty. Przybyli za to, i to jest ważne, liczni przedstawiciele władz; MON, województwa, powiatów i innych samorządów, poczty sztandarowe. Szczególnie ważne były i dały się zauważyć, a jakże! – asysta wojskowa 2. Korpusu Polskiego, przedstawiciele Dowództwa Garnizonu Kraków oraz Orkiestra Wojskowa („Podhalańczycy”) z Rzeszowa. Były liczne przemówienia w kościele i na cmentarzu. Zabrzmiał nasz hymn narodowy i huknęła salwa honorowa z karabinów Odczytano decyzję Ministerstwa Obrony Narodowej awansując pośmiertnie ppor. Józefa Kowalczyka do stopnia kapitana WP, a jego trumna była pokryta flagą narodową. Spoczął w nowym grobie tuż przy wejściu bocznym do kościoła. Warto odnotować, że z rodzinnego terenu śp. Józefa była grupka ludzi, a wójt gminy Mszana Dolna Mirosłąw Cichorz i były burmistrz miasta Mszana Dolna Józef Kowalczyk wygłosili pożegnanie.

Jak się teraz dowiaduję – są starania, aby sprawić odpowiedni grobowiec, ma być on wzorowany na tych z cmentarza na Monte Cassino. Uważam, że byłoby bardzo dobrze, aby stało się to okazją także do powszechnego zapoznania się z tak piękną historią zapisaną przez życie naszego Bohatera. Bo rzeczywiście – tyle czytamy i dowiadujemy się o nieraz dalekich nam zasłużonych ludziach (i dobrze), a tu „na miejscu” mamy przykład zasłużonego i skromnego patrioty, o którym tak niestety cicho!…

Nekrolog zamieszczony na stronie 28

Bóg, Honor, Ojczyzna

Józef KOWALCZYK

10 marca 1924 – 19 sierpnia 2026

Józef Kowalczyk był weteranem 2. Korpusu Polskiego i bohaterem bitwy o Monte Cassino.

Przeszedł trudny szlak bojowy, po czym powojenne losy rzuciły go do Australii, jednak w jego sercu zawsze tliła się głęboka miłość do Ojczyzny. Po blisko 80 latach emigracji spełnił swoje wielkie marzenie i powrócił, by spędzić ostatnie lata na ojczystej ziemi.

Żegnamy Człowieka niezwykłego męstwa i patriotyzmu, który wiernie wypełnił swój obowiązek wobec Polski. Niech pamięć o Jego bohaterskich czynach trwa na zawsze.

Spoczął na cmentarzu obok zabytkowego kościoła w Orawce.

Ks. ppor. JAN ZAJĄC


 

Wydarzenia września 1939 w pamięci mieszkańców Orawki

Pierwsze dni września 1939 roku na Górnej Orawie zapisały się w pamięci mieszkańców jako czas niepewności i dramatycznych wydarzeń. Wtargnięcie wojsk niemieckich na terytorium Polski od strony Chyżnego i Lipnicy Wielkiej i ich przesuwanie się w kierunku Rabki i Nowego Targu wywołało niemały niepokój wśród ludności, która znalazła się na pierwszej linii frontu. Pogłębiało go internowanie mężczyzn z okolicznych wsi, zakwaterowanie dowództwa niemieckiego w domach Orawczan i niepewność losów tych bliskich, którzy powołani do służby wojskowej podjęli walkę z wrogiem. Dopełnieniem tragedii tamtych dni była katastrofa polskiego bombowca, który został zestrzelony przez niemiecką artylerię przeciwlotniczą nad polami Orawki.  Czytaj dalej →

Barok na Spiszu… i Orawie

15 sierpnia 2026 r. o godz. 16.30 po raz trzeci spotkamy się na muzycznej uczcie w cyklu Barok na Spiszu. Tegoroczny koncert zatytułowany jest JAM JEST PASTERZ DOBRY. W programie znajdą się utwory takich kompozytorów jak: Adam Jarzębski, Wacław z Szamotuł, Mikołaj Gomółka i Tarquinio Merula. Wykona je zespół Scepus Baroque w składzie:
Katarzyna Wiwer – sopran
Katarzyna Czubek, Radosław Orawski – flety proste
Maria Korzeniowska – lutnia
Tomasz Sobaniec – instrumenty perkusyjne
Artur Szczerbinin – pozytyw

Koncert poprzedzi mini wykład pani Katarzyny Wiwer Jam jest Pasterz dobry – bilijne rady o dobrym królowaniu. Czytaj dalej →

Zaproszenie do Bydgoszczy

Stowarzyszenie „Matki Bożej Śnieżnej” w Bydgoszczy
zaprasza na wydarzenie pt.
„Sacrum na płótnie malowane”
które odbędzie się
w sobotę 25 kwietnia 2026 r., o godz. 15:00
w Bydgoszczy, w Domu Polskim, ul. Grodzka 1
 Przedstawię dwie prezentacje:
  • „Gdy milkną ołtarze. Znane i zachowane zasłony wielkopostne.”
  • „Orawski Wawel. Kościół w Orawce, jego przeszłość i teraźniejszość.
W imieniu organizatorów serdecznie zapraszam.
Lucyna Borczuch

 

Relacja z wydarzenia znajduje się na stronie Diecezji Bydgoskiej. Zdj. Marcin Jarzembowski, Biuro Prasowe Diecezji Bydgoskiej. Czytaj dalej →

Stabat Mater – misterium pod zasłonami

Druga edycja misterium pod zasłonami zgromadziła pełen kościół melomanów, potwierdzając, że wydarzenie to na stałe wpisało się w kalendarz kulturalny miejsca. Muzyka pasyjna wybrzmiała wyjątkowo poruszająco w przestrzeni zabytkowego kościoła, gdzie surowość Wielkiego Postu spotkała się z głębią artystycznej interpretacji. Akustyka wnętrza oraz półmrok, potęgowany obecnością zasłon, stworzyły atmosferę skupienia i refleksji, pozwalając słuchaczom w pełni zanurzyć się w duchowym wymiarze koncertu. Stabat Mater Giovanniego Battisty Pergolesiego oraz sonaty ks. Giovaniego Legrienziego, uzupełnione tekstami Józefa Jankowskiego, ks. Jana Twardowskiego i Pieśni łysogorskich wybrzmiały wspaniale w wykonaniu  niezrównanych artystów muzyki dawnej Scepus Baroque i Barbary Stępniak-Wilk. Dziękujemy!

Opr. LB, zdj. Mikołaj Monita

 

Wizyta Volkera Dudecka w Polsce

 

Volker Dudeck  jest znanym badaczem i dokumentalistą zasłon wielkopostnych – zajmuje się ich inwentaryzacją, analizą ikonografii i historią występowania, szczególnie w Europie Środkowej. Jest współorganizatorem wystaw i popularyzatorem dziedzictwa religijnego – prowadzi wykłady, prezentacje i działania edukacyjne, często we współpracy międzynarodowej. Jest autorem artykułów oraz współtwórcą katalogów dotyczących tych tkanin, m. in. wydanej w tym roku broszury Znaki Męki. Zasłony wielkopostne typu Arma Christi. Czytaj dalej →

Znaki Męki. Zasłony wielkopostne typu arma Christi

Zasłony wielkopostne to wyjątkowe zjawisko na styku sztuki, liturgii i pobożności ludowej, ale wciąż mało znane. 350 rocznica wykonania najstarszej orawskiej opony to okazja, aby pokazać jak wyglądają 24 inne zasłony haftowane i malowane, pochodzące z Europy i Ameryki Południowej. Broszura poświęcona jest tkaninom wielkopostnym jednego wybranego typu – arma Christi, do którego należy najstarsza zachowana w Polsce i nadal używana Pieta pod krzyżem. Czytaj dalej →